Talempong marupokan alaik musik utamo nan dipakai dalam seni tradisi di Minangkabau, nan lazim juo dicaliak di musik tradisi di Indonesia sarupo di Jawa. Bantuaknyo barupo gong ketek, atau musik gamelan dalam tradisi Jawa. Talempong iko tamasuak dari jinih alaik musik ‘pukul’ atau lakak, nan di lakak jo tungkek kayu kaciak. Biasonyo talempong ko dibuek dari campuran logam timbago, timah putiah jo basi putiah.
Rancak indaknyo suaro talempong ko, bioasonyo taganuang jo logam nan mambantuaknyo. Makin banyak timbago makin rancak pulo suaronyo. Rancak suaro ko sangaik paralu untuak posisi dima ka dilatakkan dalam susunan alaik musik. Biasonyo digunokan untuak melodi, dan haragonyo tantu pulo makin caca pulo.
Talempong babantuak ‘lingkaran’ jo diameter 15 sampai 17.5 cm, di bagian bawahnyo balubang diatehnyo babantuak punduang alias ‘benjolan’ jo diameter kiro-kiro 5cm ka bakeh tampek malakak talempong ntun. Nadanyo babeda-beda, batingkek-tingkek. Dalam musik tradisi Minangkabau dibuek sampai tujuah nada maikuiki tangga nada diatonik, sahinggo bisa juo dipakai dijadikan melodi untuak malagu atau mairiangi lagu.
Umumnyo talempong digunokan untuak mairiangi lagu pado pertunjukan tari, sarupo tari pasambahan, tari piriang, tari galombang dan samacamnyo. Talempong ado juo nan digunokan untuak manyambuik tamu. Biaso juo dimainkan jo instrumen tradisi lain sarupo saluang, gandang, sarunai, dan instrumen Minang lainnyo.
Asa muasa Talempong
Ada baburapo pandapek satantang asa muasa talempong nanko:
Partamo, ado nan mangecekkan talempong barasa dari Pariangan, Nagari asa Minangkabau nan talatak di Luhak Tuo Tanah Data, nan juo disabuik sabagai asa muasa niniak moyang urang Minang.
Nan kaduo ado lo nan mangatokan talempong ko dari India, nan dibaok ka tanah Andaleh (sabutan lain dari Sumatra) dek niniak moyang urang Minang pulo.
Nan katigo, manuruik peneliti Margareth J Kartomi dalam artikel “Musical Strata in Sumatera, Java and Bali”, talempong diosong dek niniak muyang urang Minang nan suko marantau, urang pajalan nantun. Dipakirokan dibaok masuak ka Nusantara dek pengrajin parunggu asa Tonkin di Vietnam Utara.
Tapi nama nan batua mangutip buku “Gongs & Pops Songs: Sounding Minangkabau in Indonesia, karya Jennifer A Frase, disabuik basonyo indak ado bukti sajarah nan tapek manunjuakkan dari ma asa talempong tu, aratinyo masih kabua gambar.
Talapeh dari ma asa talempong itu, nan pasti kini dipakai di Minangkabau atau Sumatera Barat kini, sabagai pangiriang musik tari tradisi atupun di upacara panyambuik tamu negara, atau upacara adaik sarupo acara malewakan pangulu di nagari-nagari.
Jinih Talempong
Sacaro garih gadangnyo, manuruik Ediwar, Ssn, M.Hum, Ph.D, dkk (2018) dalam buku “Musik Tradisional Minangkabau”, talempong iko dibagi manjadi duo jinih.
Partamo, Talempong Pacik atau Talempong Renjeang. Biasonyo, talempong nan jinih iko dimainkan dek sakalompok urang posisinyo tagak atau bajalan dalam iriangan, baisonyo dipakai dalam upacara adaik, sarupo tagak pangulu, atau manyambuik tamu dalam prosesi baralek. Dimainkan tigo sampai limo urang, mamainkan tokok talempong jo ritme, bunyi nan babedo tapi mahasiakan bunyi harmonis nan lasuah didanga.
Nan kaduo, Talempong Duduak. Model talempong ko dimainkan oleh sakalompok urang juo dalam posisi duduak, atau bisa juo tukang lakak talempong iko posisi tagak, tapi talempong iko dilatakkan bajaja dalam kotak sagi panjang nan dinamoi “rea”.
Model talempong duduak ko biasonyo ado 3 macam dalam rea, nan dimainkan basamoan, ada melodi barupo tanggo 7 nada diatonis bahkan langkok jo nada satangah sarupo “kres” atau “mol”, ado pulo ryhtim biasonyo dilokok sasuai “chord” lagu, cieklai barupo bas, jadi ado tigo petak atau tigo rea.
Talempong jinih iko biasonyo digunokan untuak acara pangiriang hiburan lagu di baralek atau pertunjukkan. Mamainkan talempong jinih iko iyo agak sarik saketek, indak bisa asa lokok, atau lokok ciek2 sarupo talempong pacik.
Talempong duduak ko paralu kapandaian mamainkan musik. Baa kok cando itu? Karano tukang lokok talempong nanko harus paham tangga nada, paham lagu, tantu paham pulo irama. Sarupo mamainkan musik jinih kolintang dari Sulawesi.
Baapun juo, talempong iko marupokan warisan budaya, alaik musik tradisi Minangkabau, nan harus kito jago kelestariannyo, di tangah jinih alaik musik barat, sarupo piano, gitar, biola, alaik musik umum dipakai asa Eropa nan labiah banyak digunokan dek anak mudo dan pamusik jaman kini.
Singantu, sakileh carito tantang alaik musik tradisi Minangkabau, talempong nanko. Ba-arok kito kapado ganarasi mudo Minangkabau untuak salalu maingek jo manjago tradisi tautamo alaik musik talempong baa jokno topik caito kito nanko. Harok gadang pulo kito ka pamarentah dalam hal iko bakatatok-an hati pulo untuak mandukuang palestarian talempong nanko.
Jakarta, 2 Januari 2026



