Zaman daulu, ado sabuah rawa nan banamo Rawa Manisan. Rawa tu talatak di Pandam, sasudah pom bensin Jalan Simpang Gudang Manggopoh (arah ka Tiku), Kanagarian Manggopoh, Kacamatan Lubuak Basuang, Kabupaten Agam. Manuruik kaba carito, hiduiklah Amak Halimah jo anaknyo.
Anaknyo banamo Gadih nan aratinyo anak nan manih. Amak Halimah tanamo sabagai urang nan elok jo bijaksano. Gadih ko sangaik tanamo jo karancakan tubuahnyo. Kuliknyo nan putiah, muluih, jo kasirah-sirahan sarupo namanyo, Gadih. Tapi indak hanyo karancakan tubuahnyo nan mambuek Gadih tanamo, tapi sifaiknyo nan lamah lambuik, elok, suko manolong, jo indak ongeh sahinggo mambuek sia sajo manyukoinyo.

Tapi, Amak Halimah mampunyoi tangan nan indak sampurna. Amak Halimah mahiduikan anaknyo jo batani. Amak Halimah mampunyoi babarapo piriang sawah sahinggo inyo mambutuahkan urang lain untuak mangarajoan sawahnyo tu.
Amak Halimah indak sagan-sagan maagiah patolongan kapado urang nan mambutuahkan patolongannyo tu. Indak hanyo patolongan materi, tapi patolongan tanago iyo pulo.
Satiok jam 9 pagi, Amak Halimah taruih pai ka sawah sambia mambaok cangkua kasayangannyo.
Satiok hari pulo Gadih acok manolongan amaknyo sarupo mananam jo manyiang padi. Gadih basakolah di SDN 01 Pandam. Inyo barangkek ka sakolah jo bajalan kaki karano jarak rumah ka sakolahnyo bajarak 1 km. Satiok kali inyo barangkek ka sakolah, inyo taruih dikawani jo kawan-kawannyo. Gadih tanamo jo anak nan patuah pado orang tuanyo. Tapi sabananyo Gadih malu mangakui amaknyo nan cacaik tu.
Suatu katiko ado salah surang kawannyo nan nio baraja basamo di rumah Gadih. Tapi Gadih indak nio kawan-kawannyo tau hanyo karano Amak Gadih cacaik.
“Gadih, ambo nio baraja basamo di rumah, lai buliah?” kecek Nisa nan sadang mamacik buku.
“Yo, buliah,” kecek Gadih sambia tagagok-gagok.
Akhianyo Gadih maiyoan kecek kawannyo, tapi tapaso.
Lonceng sakolah lah babunyi, “Nisa, pai wak lai nah ka rumah ambo untuak baraja basamo,” kecek Gadih.
“Nah,” jawek Nisa nan samangaik bana.
Di pajalanan Gadih masiah maraso ragu untuak mambaok Nisa ka rumahnyo. Gadih takuik jikok Nisa tau amaknyo cacaik. Lah 10 minik Gadih jo Nisa bajalan. Akhirnyo tibo jo di rumah. Amak Halimah mambukakan pintu untuak Gadih jo kawannyo.
“Masuaklah,” kecek Amak Halimah.
“Iyo, Mak” jawek Nisa.
“Sabanta yo, Amak buekan minum untuak kalian,” kecek Amak Halimah.
Gadih manuruikan Amaknyo nan sadang mambuekan minum di dapua. Di dapua Gadih mangecek ka Amaknyo jikok Nisa batanyo Amak sia, jan kecekan Amak tu Amak gadih, tapi kecekan se Amak ko pambantu ambo. Sabab ambo malu punyo Amak nan cacaik. Amak Halimah maiyoan apo nan dikecekan Gadih supaya hati Gadih sanang.
“Aia minumnyo lah siap, minumlah, Nisa” kecek Amak Halimah.
“Iyo, Mak,” jawek Nisa.
“Amak, amaknyo Gadih?” tanyo Nisa.
“Indak, Amak pambantunyo Gadih,” jawek Amak Halimah.
Amak Halimah bausaho saba supayo hati Gadih sanang.
Bisuaknyo Gadih indak nio manolongan Amaknyo ka sawah. Karano Gadih indak nio jikok kawan-kawannyo tau Amaknyo cacaik. Amak Halimah bakarajo surang di sawah tu.
Namun, apolah dayo Amak Halimah basaba.
Bisuaknyo katiko pulang sakolah, ado salah surang kawan Gadih nan mancaliak pambantu Gadih nan sabananyo Amak Gadih. Kawannyo batanyo kapado Amak Halimah.
“Baa tu Amak di siko? Amak pambantunyo Gadih ndak?” Indak disangajo Gadih ado di sabalah kawannya dan maagiah kode ka Amaknyo supayo manjawek. Amaknyo tu pambantu ambo.
Tapasolah Amak Halimah manjawek, “Iyo, ambo pambantunyo Gadih” jawek Amak Halimah.
“Tapi baa tu Amak ka sawah, bukannyo pambantu tu karajonyo di rumah?” tanyo kawannyo baliak.
“Amak Halimah bakarajo di rumah ambo satiok hari Sanayan sampai Jumaik. Tapi, kalau hari Sabtu jo Minggu Amak Halimah bakarajo di sawah,” jawek Gadih lantang.
Alasan ka alasan dikecekan Gadih untuak manutuikan Amaknyo nan cacaik tu. Suatu katiko Amak Halimah jatuah sakik. Kulik di tangan Amak Halimah tibo-tibo manguniang. Gadih mambawo Amaknyo ka puskesmas tadakek. Di puskesmas tu masih ditanyo urang jo Amak Halimah sianyo Gadih. Gadih masih manjawek Amak Halimah tu pambantunyo. Amak Halimah bausaho juo untuak basaba. Di puskesmas Amak Halimah diagiah ubek untuak saminggu.
“Saminggu lai Amak ka siko baliak yo,” kecek salah surang petugas puskesmas.
“Iyo, ambo ka kasiko baliak,” kecek Amak Halimah.
Satibonyo di rumah, Amak Halimah langsuang maminum ubek nan diagiah urang puskesmas tadi.
“Mak, minumlah ubek ko dulu supayo Amak capek sihaik,” kecek gadih nan ibo mancaliak Amaknyo.
Sasudah saminggu Amak Halimah alun jo sehat lai. Ado tetangga nan manyaranan Amak Halimah untuak pai barubek tradisional ka kampuang sabalah.
“Saeloknyo ancak Amak Halimah pai barubek ka kampuang sabalah lai. Karano di sinan ado dukun sakti nan mampu maubekan sagalo macam panyakik,” kecek tetangga tu.
Kamudian Gadih mangawanan Amaknyo untuak barubek ka kampuang sabalah samo padati. Jarak pakampuangan nan amaik jauah mambuek Gadih marasoan latiah nan bakalabiahan. Di pajalanan Gadih acok mangaluah ka Amaknyo.
“Amak, ambo latiah bana rasonyo,” Amaknyo bausaho untuak basaba.
“Sabanta lai wak sampai,” kecek Amak Halimah mananangan Gadih.
Babarapo jam kamudian Amak Halimah jo Gadih tibo di tampek dukun tu. Kamudian dukun tasabuik mamareso Amak Halimah jo sanang hati.
“Apo nan sakik Mak?” tanyo dukun tu.
“Tangan ambo manguniang, baa tu tu Pak dukun? Lah saminggu lo Pak,” jawek Amak Halimah.
“Kironyo Amak sakik kuning dek Amak talalu latiah bana,” kecek Pak dukun.
“Apo nan Amak karajoan sampai Amak mode iko?” tanyo dukun baliak.
“Ambo ka sawah dari pagi sampai sore, Pak,” jawek Amak Halimah.
“Amak harus ado istirahaik supayo Amak indak kalatiahan.”
Sudah tu dukun maagiahan ubek ka Amak. Amak Halimah manyabuik tarimo kasih ka dukun tu.
“Tarimo kasih yo, Pak.”
Dukun tu manyaranan supayo maminum obek tu sacaro rutin supayo Amak Halimah capek sehaik.
“Tibo baliak duo minggu lai yo,” kecek dukun.
Kamudian pulang Amak Halimah dari tampek dukun tu.

Amak Halimah lah maminum ubeknyo sacaro taratua. Tapi panyakik Amak Halimah alun jo sihaik lai. Akhianyo Gadih maajak Amaknyo baliak ka tampek dukun tu. Sampai di sinan dukun tu manyuruah Amak Halimah untuak maminum ubek nan samo. Tanyato satalah saminggu Amak Halimah maminum ubek tu, cegaklah Amak dari panyakik nan didaritonyo.
Bisuaknyo Amak Halimah lah bakarajo di sawah, tapi Gadih masih indak nio manolongan Amaknyo ka sawah. Siang tu Amak Halimah maajak Gadih untuak pai ka pasa. Di pasa Amak Halimah banyak mambali kabutuahan rumah tanggo. Tapi satiok urang batanyo sia nan di sampiangnyo, Gadih taruih manjawek itu indak Amaknyo tapi pambantunyo. Amak Halimah taruih jo basaba. Gadih indak nio manolong mambaokan barang. Tapaso Amak Halimah mambawo barang nan banyak tu surang.
Kini tibo saaiknyo wakatu untuak maambiak rapor Si Gadih. Gadih anak nan rajin tu nyo acok lo manjadi juara kelas.
“Pasti hari ko Gadih manjadi juara kelas baliak” kecek salah surang kawannyo.
“Iyolah,” jawek Gadih samangaik. Katiko manjapuik rapor Amak Halimah tibo dalam kaadaan tangan nan cacaik tu.
Kawannyo batanyo, “Ma Amak Gadih? Baa tu yang maambiak rapor pambantu, baa indak Amak?”
Gadih manjawek tagagok-gagok.
“Amak sadang sakik jadi indak bisa maambiak rapor do. Kan lai ado pambantu nan bisa manolongan manjapuik rapor tu.”
“Oh, mantun,” kecek kawannyo.
Katiko namo Gadih dipanggia untuak maju ka muko kelas, tibo-tibo wali kelasnyo Gadih batanyo, “Amak sianyo Gadih?”
Karano Amaknyo tau kalau Gadih malu jo kaadaan Amaknyo nan cacaik tu, Amak Halimah manjawek, “Ambo pambantunyo Gadih”.
Rapor Gadih rancak karano inyo rajin maulang pelajaran di rumah.
Sasudah 6 bulan lamonyo Amak Halimah mananam padi, tibolah saaiknyo untuak mamanen sawah tu. Amak Halimah mandapekan pitih nan sangaik banyak dari hasil panen tu. Amak Halimah indak lupo pulo untuak manyumbangan sabagian hasil panen tu kapado orang nan mambutuahkannyo.
Bisuak ado undangan baralek nan didapek dari kawan Amak Halimah. Rumah kawannyo tu indak jauah dari rumahnyo. Mako tu Amak Halimah harus manolongan kawannyo tu manyiapan sagalonyo, tarutamo makanan. Masakan Amak Halimah indak kalah lamaknyo jo masakan nan lain, tarutamo randang.
Manuruik Amak Halimah mambuek, randang tu samo se jo mambuek nan lain, tapi wak harus saba dalam maaduak- aduak randangnyo supayo rasonyo indak anguih. Katiko hari baralek, Amak Halimah ikiuk mambantu kawannyo untuak mampasiapan makanan tu ka piriang. Gadih ikuik lo mambantu. Tapi, katiko urang batanyo, jo sia nyo pai, Gadih taruih manjawek itu pambantunyo nan sabananyo ibunyo. Amak Halimah barusaho untuak basaba.
Duo hari sasudah hajatan, ado tetangga nan kanai musibah, yaitu suaminyo maningga dunia. Amak Halimah pai ka tampek kamalangan tu basamo Gadih. Satibonyo di situ, Amak Halimah jo Gadih ikuik yasinan. Ado urang batanyo jo sia Gadih pai. Gadih manjawek tu pambantunyo. Gadih indak nio meminta maaf kapado Amaknyo yang ndak pernah diakuinyo sabagai Amaknyo.
Karano kasabaran Amak Halimah lah habih, katiko pulang ka rumah, tibo-tibo hari hujan labek dan jalanan manjadi lanyah. Karano ka indak hati-hatiannyo, Gadih tajatuah ka dalam lubang nan lumayan gadang dan susah untuak kalua dari lobang tu. Gadih maminta tolong kapado Amaknyo, tapi Amaknyo indak mahiraukan apo nan dikecekan Gadih. Gadih salalu maminta tolong kapado Amaknyo, tapi Amak Halimah indak mahiraukan samo sakali dan Amak Halimah masih malanjuikan pajalanan pulang ka rumah.
Lah satangah jam Gadih bausaho untuak naiak ka ateh, tapi lubang tu batambah dalam dan aia hujan pun lah maisi lobang tu. Gadih taruih bausaho, jo sampai-sampai aia yang di dalam lubang tu lah sampai di pinggang Gadih. Gadih masih bausaho sampai aia nan di dalam lobang tadi lah manutuik kalapo Gadih. Akhianyo Gadih tanggalam dan lubang tu lah tatutuik sadonyo jo aia hujan.
Lamo kalamoan tanah tampek Gadih tanggalam tu lah mangareh dan ditumbuhi banyak bambu. Bambu tu taruih tumbuah manjadi banyak dan akhirnyo manjadi sabuah rawa nan gadang. Masyarakaik di situ tau kalau Gadih nan tanggalam di dalam tanah tu. Karano namo tu Gadih nan bararti anak nan manih. Dari situlah asa-usua namo Rawa Manisan.

Pesan Moral: jan malu maakui amak wak walaupun amak tu cacaik. Itu adolah doso gadang mako dari itu hindarilah perbuatan itu.




